DI TÍCH LỊCH SỬ – VĂN HÓA TỈNH ĐIỆN BIÊN

****PHẦN I: KHÁI QUÁT VỀ DI TÍCH LỊCH SỬ – VĂN HÓA TỈNH ĐIỆN BIÊN****1. Khái niệm và phân loại di tích lịch sử – văn hóa

• Khái niệm: Di tích lịch sử – văn hóa là công trình xây dựng, địa điểm và các di vật, cổ vật, bảo vật quốc gia thuộc công trình, địa điểm đó có giá trị lịch sử, văn hóa, khoa học.

• Phân loại theo loại hình: Gồm 4 loại hình cơ bản:

1. Di tích lịch sử (di tích lưu niệm sự kiện, di tích lưu niệm danh nhân).

1. Di tích kiến trúc nghệ thuật.

1. Di tích khảo cổ.

1. Danh lam thắng cảnh.

• Phân cấp xếp hạng: Theo Luật Di sản văn hóa, di tích được xếp hạng theo 3 cấp độ:

o Di tích cấp tỉnh: Có giá trị tiêu biểu của địa phương.

o Di tích cấp quốc gia: Có giá trị tiêu biểu của quốc gia.

o Di tích cấp quốc gia đặc biệt: Là những công trình xây dựng, địa điểm gắn liền với sự kiện đánh dấu bước chuyển biến đặc biệt quan trọng của lịch sử dân tộc, hoặc gắn với các anh hùng dân tộc, danh nhân tiêu biểu có ảnh hưởng to lớn đến tiến trình lịch sử đất nước.

2. Hệ thống di tích trên địa bàn tỉnh Điện Biên

Tính đến cuối năm 2022, tỉnh Điện Biên có hệ thống di tích đa dạng đã được xếp hạng:

• Di tích Quốc gia đặc biệt: Di tích lịch sử Chiến trường Điện Biên Phủ (gồm 45 điểm di tích thành phần, được xếp hạng năm 2009 và bổ sung năm 2015).

• Di tích cấp Quốc gia tiêu biểu: Thành Bản Phủ (xã Thanh An, Điện Biên), Thành Sam Mứn (xã Sam Mứn, Điện Biên), Tháp Mường Luân (xã Mường Luân, Điện Biên), Tháp Chiềng Sơ (xã Mường Luân, Điện Biên), Hang Mường Tỉnh (xã Xa Dung Điện Biên), Hang Thẳm Khương (xã Búng Lao, Điện Biên)

• Di tích cấp Tỉnh tiêu biểu: Di tích thành Vàng Lồng (xã Sính Phình, Điện Biên), Di tích Dân quân Thanh An bắn rơi máy bay Mỹ (xã Thanh An, Điện Biên), Khu di tích lịch sử Vừ Pa Chay (xã Pu Nhi, tỉnh Điện Biên), Di tích cách mạng Pú Nhung (xã Pú Nhung, Điện Biên), Di tích Xóm Mường Thanh (phường Điện Biên Phủ), Đồn Pháp Mường Nhé, Hang Thẳm Tẩu (xã Pa Ham, Điện Biên).

• Công tác bảo tồn: Tỉnh đã ban hành "Đề án Bảo tồn, tôn tạo và phát huy giá trị Di tích lịch sử quốc gia đặc biệt Chiến trường Điện Biên Phủ đến năm 2030", triển khai hệ thống tái hiện 3D Khu di tích Đồi A1 và cắm mốc khoanh vùng bảo vệ các điểm di tích thành phần.

****PHẦN II: CÁC DI TÍCH LỊCH SỬ TIÊU BIỂU TỈNH ĐIỆN BIÊN****

1. Di tích thành Bản Phủ và Đền thờ Hoàng Công Chất (xã Thanh An)

• Nguồn gốc lịch sử:

o Giữa thế kỉ XVIII, vùng Tây Bắc (trong đó có Mường Thanh) bị giặc Phẻ (còn gọi là giặc Pọng, giặc Nhuồn) từ Bắc Lào và Vân Nam (Trung Quốc) tràn sang cướp phá ác liệt.

o Năm 1751, thủ lĩnh nghĩa quân nông dân Hoàng Công Chất (Hoàng Công Thư, 1706 – 1768, quê Thái Bình) tiến quân lên miền Tây Bắc, liên kết chặt chẽ với hai tướng người Thái là Ngải và Khanh để đánh giặc cứu dân. Năm 1754, nghĩa quân giải phóng hoàn toàn vùng Mường Thanh.

o Sau khi đóng quân tại thành Tam Vạn, nhận thấy địa thế thành cũ bất lợi cho phòng thủ và sử dụng hỏa khí mới, năm 1758 Hoàng Công Chất đã cho xây dựng toà thành kiên cố mới mang tên Chiềng Lễ (nay gọi là thành Bản Phủ).

• Đặc điểm kiến trúc: Thành được đắp bằng đất giữa cánh đồng Mường Thanh, hào nước bao bọc sâu hơn mười sải, mặt thành rộng hai chục sải tay, xung quanh trồng nhiều tre gai rậm rạp làm hàng rào kiên cố bảo vệ. Bên trong thành có phủ bản doanh chỉ huy, trại lính, kho lương thảo và chuồng voi, chuồng ngựa.

• Đền thờ và Lễ hội: Sau khi Hoàng Công Chất qua đời, nhân dân Mường Thanh lập đền thờ ông cùng hai vị tướng Ngải, Khanh ngay trong khu vực thành Bản Phủ. Hằng năm, Lễ hội Đền thờ Hoàng Công Chất diễn ra vào ngày 24 – 25 tháng 2 âm lịch với phần lễ trang nghiêm và phần hội văn hóa dân gian phong phú.

• Giá trị và xếp hạng:

o Thành Bản Phủ được công nhận là Di tích lịch sử cấp Quốc gia năm 1981. Lễ hội Đền thờ Hoàng Công Chất được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2015.

o Di tích là biểu tượng bất diệt cho khối đại đoàn kết toàn dân tộc, gắn kết keo sơn giữa đồng bào miền xuôi và miền ngược (người Kinh, Thái, Mường, Lào, Xá, Hoa...) trong sự nghiệp chống ngoại xâm, bảo vệ cương thổ.

2. Quần thể Di tích lịch sử Chiến trường Điện Biên Phủ

Quần thể là di tích cấp quốc gia đặc biệt quy mô lớn gồm 45 điểm di tích thành phần, phản ánh toàn bộ tiến trình chiến dịch làm nên chiến thắng "lừng lẫy năm châu, chấn động địa cầu".

a. Bảo tàng Chiến thắng lịch sử Điện Biên Phủ

• Đặc điểm kiến trúc: Công trình được thiết kế mô phỏng hình chiếc mũ nan có lưới ngụy trang của chiến sĩ Điện Biên xưa. Công trình gồm 1 tầng hầm đón tiếp và 1 tầng nổi trưng bày cố định, cùng khu trưng bày ngoài trời rộng trên 6.500 m² (trưng bày hiện vật thể khối lớn như pháo, xe tăng, xác máy bay).

• Không gian trưng bày: Tầng nổi được bố trí theo 5 chủ đề chính: Sơ lược kháng chiến chống Pháp; Chiến dịch Điện Biên Phủ; Sự giúp đỡ của nhân dân thế giới; Tác động của chiến thắng Điện Biên Phủ; Tôn vinh.

• Hiện vật và công trình nghệ thuật tiêu biểu:

o Bức tranh Panorama toàn cảnh Chiến dịch Điện Biên Phủ: Cao 20,5 m, dài 132 m, vẽ bằng sơn dầu trên toan phủ kín mặt tường tròn bên trong bảo tàng. Đây là bản anh hùng ca hội họa tái hiện chân thực, sống động toàn cảnh chiến dịch Điện Biên Phủ.

o Hiện vật hậu cần – dân công hỏa tuyến: Xe đạp thồ của ông Ma Văn Thắng (Phú Thọ) đã cải tiến đạt kỷ lục chở tới 337 kg lương thực/chuyến; xe cút kít của ông Trịnh Đình Bầm (Thanh Hóa) cải tiến vận chuyển được 200 – 280 kg lương thực/chuyến.

b. Đồi A1 (Cứ điểm Éliane 2)

• Vị trí và vai trò: Là cứ điểm phòng ngự kiên cố bậc nhất, đóng vai trò là "chìa khóa" sống còn bảo vệ trung tâm Sở chỉ huy quân Pháp. Quân Pháp bố trí mạng lưới hỏa lực dày đặc cùng hệ thống hầm ngầm bê tông kiên cố.

• Chiến công tiêu biểu: Trận đánh đồi A1 diễn ra giằng co, ác liệt kéo dài suốt 39 ngày đêm. Bộ đội công binh đã bí mật đào một đường hầm xuyên vào lòng đồi và đặt khối bộc phá nặng gần 1.000 kg. Tối ngày 6/5/1954, khối bộc phá được kích nổ làm rung chuyển quả đồi, phá hủy công sự đầu não của địch, mở đường quyết định cho quân ta tổng tiến công tiêu diệt hoàn toàn cứ điểm.

c. Hầm chỉ huy của tướng Đờ Ca-xtơ-ri (De Castries)

• Vị trí và cấu trúc: Đặt tại trung tâm cánh đồng Mường Thanh, dài 20 m, rộng 8 m, nóc và cửa được che chắn kiên cố bằng vòm thép lớn cùng bao cát. Bên trong chia thành 4 gian dành cho nơi ở, làm việc của tướng Đờ Ca-xtơ-ri và Bộ Tham mưu Pháp; xung quanh bọc hàng rào dây thép gai dày đặc, bãi mìn và xe tăng.

• Sự kiện lịch sử: Chiều ngày 7/5/1954, quân ta siết chặt vòng vây. Vào lúc 17 giờ 30 phút, tổ xung kích do đồng chí Tạ Quốc Luật (Đại đội trưởng Đại đội 360, Trung đoàn 209, Đại đoàn 312) chỉ huy đã xông vào hầm bắt sống tướng Đờ Ca-xtơ-ri cùng toàn bộ Bộ Tham mưu tập đoàn cứ điểm, ghi dấu chiến dịch Điện Biên Phủ hoàn toàn thắng lợi.

d. Di tích Đường kéo pháo và Hệ thống Sở Chỉ huy chiến dịch

• Đường kéo pháo: Tuyến đường kéo pháo bằng tay gian nan dài 15 km vượt rừng sâu vách đứng, từ cửa rừng Nà Nhạn qua đỉnh đèo Pu Pha Sông cao 1.150 m. Gắn liền với sự kiện lịch sử chuyển phương châm tác chiến, đêm ngày 1/2/1954 tại Dốc Chuối, anh hùng Tô Vĩnh Diện đã dũng cảm lấy thân mình chèn bánh pháo nặng hơn 2 tấn để cứu pháo khỏi lao xuống vực sâu.

• Hệ thống Sở Chỉ huy chiến dịch qua các giai đoạn:

o Hang Thẩm Púa (17/12/1953 – 17/1/1954): Nơi ban đầu Đại tướng Võ Nguyên Giáp và Bộ Chỉ huy phê duyệt phương án "đánh nhanh, thắng nhanh".

o Hang Huổi He (18/1 – 30/1/1954): Nơi diễn ra quyết định mang tính bước ngoặt của Đại tướng Võ Nguyên Giáp vào ngày 26/1/1954: hoãn cuộc tiến công, ra lệnh kéo pháo ra, chuyển từ "đánh nhanh, thắng nhanh" sang phương châm "đánh chắc, tiến chắc".

o Sở Chỉ huy tại Mường Phăng (31/1 – 15/5/1954): Nơi đặt Bộ Chỉ huy đầu não đưa chiến dịch đến thắng lợi cuối cùng. Cụm di tích ẩn mình dưới tán rừng nguyên sinh gồm: Lán ở và làm việc của Đại tướng Võ Nguyên Giáp, Nhà tác chiến, Hầm tổng đài điện thoại liên lạc trực tiếp với Chủ tịch Hồ Chí Minh và Trung ương Đảng.

****PHẦN III: CÁC DI TÍCH KIẾN TRÚC NGHỆ THUẬT TIÊU BIỂU TỈNH ĐIỆN BIÊN****

1. Di tích thành Vàng Lồng (xã Sính Phình, Điện Biên)

• Tên gọi và nguồn gốc: Trong tiếng Mông, "Vàng" có nghĩa là vua chúa, "Lồng" có nghĩa là thành quách; "Vàng Lồng" mang ý nghĩa là "thành vua chúa". Vào thế kỉ XVIII, thủ lĩnh người Mông là Vàng Chống Cáng di cư sang định cư tại bản Tả Phìn, trở nên giàu có nhất vùng, tự xưng vua và thuê nhân công xây thành để bảo vệ gia đình, dòng họ cùng tài sản.

• Đặc điểm kiến trúc: Thành có chu vi khoảng 440 m, xây dựng trên vùng đất bằng phẳng, gồm cửa chính ở phía Bắc và cửa phụ ở phía Đông. Tường thành được xây dựng hoàn toàn bằng kỹ thuật xếp đá phiến thủ công không dùng chất kết dính, đá to xếp chân móng, đá nhỏ xếp phía trên theo trình tự khoa học, tường cao trung bình 2 m, mặt tường rộng 1 m uốn lượn tự nhiên theo thế núi.

• Giá trị và xếp hạng: Được UBND tỉnh Điện Biên xếp hạng là Di tích kiến trúc nghệ thuật cấp Tỉnh năm 2014; là minh chứng sống động cho trình độ kỹ thuật xếp đá và đời sống xã hội của cộng đồng người Mông thời cận đại.

2. Tháp Chiềng Sơ (xã Mường Luân, Điện Biên)

• Nguồn gốc và tên gọi: Nằm tại bản Nà Mường, xã Mường Luân; được nhân dân quen gọi là tháp Chiềng Sơ (trong tiếng địa phương "Chiềng" có nghĩa là tết). Công trình được xây dựng vào khoảng thế kỉ XV – XVI.

• Đặc điểm kiến trúc: Tháp cao khoảng 10,5 m, xây bằng gạch vồ và trát vữa cổ truyền. Bố cục chia 3 phần rõ rệt: chân tháp hình vuông giật cấp, thân tháp vút thon trang trí nhiều đường nét hoa văn đắp nổi (hình hoa sen, cánh hoa, phù điêu rồng cuộn mang đậm dấu ấn mỹ thuật dân gian), ngọn tháp nhọn vươn lên cao.

• Giá trị và xếp hạng: Được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch xếp hạng Di tích kiến trúc nghệ thuật cấp Quốc gia năm 2011. Công trình vừa mang giá trị nghệ thuật tạo hình đặc sắc, vừa thể hiện sự giao thoa văn hóa, tình đoàn kết keo sơn lâu đời giữa nhân dân hai nước Việt Nam – Lào.

3. Tháp Mường Luân (xã Mường Luân, Điện Biên)

• Nguồn gốc và tên gọi: Tọa lạc tại bản Mường Luân 1, xã Mường Luân; tiếng địa phương gọi là "Thát Mường Luân" ("Thát" nghĩa là tháp). Tháp được xây dựng từ thế kỉ XVI trước một ngôi chùa cổ gọi là "Vạt" ("Vạt" nghĩa là chùa).

• Đặc điểm kiến trúc: Tháp cao 15,5 m, xây bằng gạch vồ liên kết bằng vôi, cát và mật mía. Kiến trúc gồm 3 tầng giật cấp: bệ tháp hình vuông vững chãi, thân tháp trang trí phong phú với các họa tiết rồng ngậm ngọc, đài sen, chim thú bằng đất nung sắc sảo, đỉnh tháp vút nhọn thanh thoát mềm mại.

• Giá trị và xếp hạng: Được xếp hạng Di tích kiến trúc nghệ thuật cấp Quốc gia năm 1981; là tuyệt tác kiến trúc Phật giáo cổ kính và là minh chứng lịch sử sâu sắc cho mối quan hệ hữu nghị truyền thống đặc biệt Việt – Lào.

****PHẦN IV: Ý NGHĨA LỊCH SỬ – VĂN HÓA VÀ TRÁCH NHIỆM BẢO TỒN****

1. Ý nghĩa lịch sử – văn hóa:

o Hệ thống di tích lịch sử và kiến trúc nghệ thuật là kho tàng di sản vô giá, phản ánh lịch sử dựng nước, giữ nước, tinh thần lao động sáng tạo và đời sống tâm linh, nghệ thuật của cộng đồng các dân tộc tỉnh Điện Biên qua nhiều thế kỷ.

o Minh chứng sinh động cho khối đoàn kết bền chặt giữa đồng bào các dân tộc thiểu số với người Kinh, cũng như mối quan hệ gắn bó máu thịt giữa nhân dân hai nước Việt Nam và Lào.

o Nguồn tài nguyên quý báu thúc đẩy phát triển kinh tế – xã hội và ngành du lịch lịch sử – văn hóa của tỉnh.

2. Trách nhiệm của học sinh:

o Tích cực học tập, tìm hiểu sâu sắc về lịch sử địa phương và giá trị của từng di tích.

o Nêu cao ý thức giữ gìn vệ sinh, không viết vẽ bậy, không làm hư hại công trình và cảnh quan di tích khi tham quan.

o Chủ động tham gia các hoạt động tuyên truyền, giới thiệu và quảng bá hình ảnh di tích Điện Biên đến bạn bè trong nước và quốc tế qua các sản phẩm học tập, mạng xã hội.

Lễ hội Thành Bản Phủ và Đền Hoàng Công Chất, tỉnh Điện Biên năm 2026 và cảm nhận của một nam du khách nước ngoải.

Tiếng khèn mùa ban nở